احمد على سپهر ( مورخ الدوله )

368

ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )

شير و خورشيد كه ساحت وسيع آن به منطقه‌ها منقسم شده ، برحسب اين ائتلاف‌نامه هروقت درصدد استقراض برآيد ميبايست بروس و انگليس مراجعه نمايد . و اگر بخواهد قواى نظامى خود را بيفزايد بايد نظريات همسايگان خويش را استفسار كند و هرگاه خيال جلب معلمين خارجه براى اصلاحات ضروريه داشته باشد لازم است كه منتظر دستور و صلاح‌انديشى « حاميان » خود بوده باشد . اين نقشه ( حمايت ) كه در نه سال قبل كشيده شده بود از طرف دربار ايران تصديق نگرديده در ظرف اين مدت به كابينه طهران چندين دفعه تكليف شد كه رسميت آن را بپذيرند ، ليكن از طرف ملت‌پرستان ايران كه داراى افكار مشروطيت و احساسات استقلال‌طلبى بودند در هر دفعه اين تكليف جدا رد شده بود حتى اينكه قتل اتابك اعظم كه بطرفدارى روس و انگليس شهرت داشت با همان روزى كه معاهدهء 1907 امضاء شده بود مصادف گرديد . مشروطه‌خواهان ايران كه براى محافظت استقلال آن مملكت درصدد انقلاب برآمده و زمام حكومت را بدست گرفته بودند اين قضيه را موافق آمال و مقاصد خود نميدانستند كه استقلال ايران در تحت حمايت دو همسايه بزرگ واقع گردد بنابراين مجلس ملى نيز به قدر مقدور در هر موقع مناسبى آن قسمت از معاهدهء 1907 را كه راجع بايران بود پروتست و مخالفت مينمود و بالاخره استخلاص از دايره اين ائتلاف مهمترين آمال ملت‌خواهان ايران را تشكيل داده و از اين‌رو بجانب مستشاران امريكائى براى اصلاحات ماليه و استخدام متخصصين سوئدى بجبهه تشكيلات ژاندارمرى اقدام مىنمودند و در عين احتياجات مالى حتى الامكان سعى كردند كه از استقراض خارجى احتراز نمايند زيراكه آنها مجبور بودند براى استقراض به همسايگان بزرگ خود مراجعه كنند و دولتين نيز در طى شرايط استقراض ميخواستند بعضى از مفاهيم معاهدهء 1907 را بقبولانند . دربارهاى لندن و پطروگراد خيلى سعى ميكردند كه ائتلاف 1907 را براى استقلال و ترقى بزرگى جلوه دهند و بايرانيان حالى كنند كه اين معاهده متضمن منافع بزرگى بجهة ايران مىباشد ليكن اين تشويقات بهيچوجه در افكار ملت‌پرستان ايران اثر نمىبخشيد حتى اگر هم متنفذترين سياسيون ايران ميخواستند نظريات ملت‌خواهان « افراطپرست » را بمعاهده مزبور جلب نمايند فورا نفوذ و اعتبار خود را از دست داده و صداقت و صميميت خويش را شبهه‌ناك و لكه‌دار ميكردند . اين آرزومندان ترقى و استقلال ايران كه با ياد حشمت و عظمت تاريخى داريوش‌ها ، كيخسروها و نادرها آمال برافراختن درفش كاويانى را در دل پرورانده و هواى اعادهء دورهء مجد و سطوت قديم ايران را در سر داشتند در هر قدمى كه به جانب مقاصد ملى برميداشتند پيوسته بحقايق تلخ و ناگوار تصادف نموده مقدرات ايران را در قبضه روس و انگليس مشاهده ميكردند . بنابراين بعضى از آنها در مقابل اين حقيقت بسيار تلخ سر تمكين فرود آورده تسليم قضايا و احوال موجوده ميشدند و برخى ديگر استقامت ورزيده اميدوار بودند كه اوضاع با اين شكل ناگوار مداومت نخواهد يافت و عنقريب جنگ اروپا درگرفته موقعى براى استخلاص ايران پيش خواهد آمد . اين اميدوارىها بىاساس نبوده بطورىكه معلوم است معاهده 1907 كه در ما بين لندن و پتروگراد انعقاد يافت از نقطه‌نظر برلن غيرمطبوع و موجب عدم رضايت برلن گرديده كاركنان آلمان در ايران همين عدم رضايت برلن را وسيله انتشار تبليغات و تشويقات قرار دادند از نتيجه اين تبليغات در ايران بعضى احزاب سياسى قدم بعرصه ظهور گذاشته و اساس نظريات خود را بر روى اين عقيده استوار نمودند كه استقلال و تماميت ملكيه ايران با « حمايت دوستانه » دولتين روس و انگليس تامين نتواند يافت ، بلكه با نفوذ يكدولت مقتدر ثالى پابرجا خواهد ماند . بالاخره نايره جنگ بين المللى شعله‌ور گرديد ، دولت عثمانى نيز باندك فاصله با مساعدت آلمان در اين جنگ بزرگ شركت نمود . آلمانها در ايران دايره تبليغات و تحريكات خود را توسعه دادند مبعوثين و سياسيون ايران كه نفوذ سومين دولت بزرگ خارجى را ( ناجى ايران ) ميدانستند موقع را براى استخلاص مملكت خود مناسب ديده ( كميته دفاع ملى ) تشكيل دادند و بناى اقدامات گذاشتند ليكن در نتيجه اين اقدامات يكعدم موفقيت ديگر بر محروميت نه ساله آنها افزوده شده حكومت مستوفى الممالك مجبور باستعفاء گرديد و كميته دفاع ملى نيز ناچار شد كه از قم ببغداد مسافرت نمايد . اينك در همين موقعى كه كميته قم بار ديگر به مركز سابق خود پيش ميآيد همان ائتلاف 1907 كه مليون هميشه از آن ترس و وحشت داشتند اين روزها صورت يك امر واقعى را به خود مىگيرد زيرا بموجب خبريكه در مقدمه اين مطلب مذكور افتاد حكومت سپهسالار اعظم با دولتين روس و انگليس منعقد نموده و بموجب ائتلاف مزبور معاهده 1907 را رسما تصديق كرده است . براى تشخيص اينكه تصديق مزبور از نقطه‌نظر حقوق چه طرزى را فراهم ميسازد ، طرز اداره و احوال مصر را ميتوان مثال آورد . فرقيكه در اين صورت ما بين مصر و ايران موجود مىباشد اين است كه حامى مصر تنها دولت انگليس است و حامى ايران دولتين روس و انگليس خواهند بود . معناى سياسى ائتلاف روس و انگليس و ايران بقرارى است كه شرح داده شد ليكن نتيجه و ثمرهء فعلى آن بدون شبهه به تبدلات حاصله ميدانهاى جنگ بيشتر مربوط خواهد بود تا بمبادله يادداشتهاى ديپلوماسى . مقاله اساسى « اچپق‌سوز 10 شوال » جمعهء 11 شوال 1334 - بيستم اسدلوىئيل - يازدهم اوت 1916 امروز عساكر عثمانى وارد همدان شده اهالى شهر استقبال شايانى نمودند فرمانده قشون عثمانى به سپاهيان خود توصيه كرد مزاحم مردم نشده با نهايت انسانيت و مهربانى با ايرانيها سلوك نمايند ضمنا اظهار داشت كه امير افخم حكمران بدون جهت